Chimpansees leven als holbewoners met speren

Chimpansees in het zuiden van Senegal wonen in grotten. En ze jagen met speren, zo bleek onlangs. Dat doet denken aan de vroege mens.

Op de bossavanne van Fongoli in het zuidoosten van Senegal leven chimpansees die ander gedrag vertonen dan al hun soortgenoten, die doorgaans in het regenwoud leven. Na het bericht, afgelopen maart, dat Fongoli-chimps met zelfgemaakte speren jagen, is nu bekend geworden dat deze mensapen ook regelmatig in grotten leven. Ze zoeken er in de heetste maanden van het jaar beschutting tegen de soms ondraaglijke hitte.

In een publicatie die binnenkort verschijnt in het Japanse wetenschappelijke tijdschrift Primates, beschrijft de Amerikaanse onderzoekster Jill Pruetz van de Iowa State University de chimpansees met een voorliefde voor grotten. Onder Pruetz’ leiding wordt in Fongoli jarenlang gedragsonderzoek gedaan aan de chimpanseepopulatie, bestaande uit 35 dieren. De dieren leven in bewoond gebied en zijn dus gewend aan mensen.

Dat chimpansees af en toe grotten bezochten, was bekend doordat daarin haren, voetafdrukken en uitwerpselen van de dieren waren gevonden. Niet duidelijk was waarom zij de grotten opzochten. Sommige wetenschappers opperden dat de chimps zich er verschuilden om aan roofdieren te ontsnappen. Maar Pruetz heeft nu duidelijk laten zien dat de apen in de onderaardse holen koelte zoeken.

Pruetz hield langer dan een jaar met automatische thermometers de temperatuur bij in de Sakoto-grot, en in het bos en open grasland in de buurt. Het heetst werd het op de savanne (42 graden Celsius), gevolgd door licht bebost terrein (38 graden) en hoog opgaand bos (37 graden). In de Sakotogrot werd het niet warmer dan 29 graden. Tijdens het droge seizoen, de heetste tijd van het jaar die duurt van maart tot en met mei, bezochten de chimps de grot het vaakst. Soms waren het groepen van wel twaalf volwassenen en hun jongen die van half tien ’s ochtends tot half vijf ’s middags in de grot verbleven.

De Fongoli-chimps behoren tot de West-Afrikaanse ondersoort van de chimpansee (Pan troglodytes verus). Toeval of niet, de Latijnse naam troglodytes betekent letterlijk holbewoner. De chimp blijkt nu een echte holbewoner.

Pruetz was ook een van de auteurs van het wetenschappelijke artikel over Fongoli-chimps die jagen met scherpe stokken (Current Biology, 6 maart). De chimps, voornamelijk vrouwtjes, regen galago’s (kleine aapjes, ook wel bushbaby’s genoemd) aan hun zelfgemaakte speren. Galago’s houden zich schuil in boomholtes, en dit is vrijwel de enige manier om ze te vangen.

Dat chimps jagen met speren en in grotten wonen, heeft geleid tot vergaande speculaties over de vroege mens, die in vergelijkbare savanne-achtige omstandigheden zou hebben geleefd. Pruetz speculeert van harte mee. Ze schrijft in de samenvatting van haar Primates-artikel dat dit onderzoek een beter inzicht kan geven in het gedrag en de leefwijze van de vroege hominiden.

De parallel is snel getrokken, maar er is geen schijn van bewijs dat het er bij de vroege mens net zo aan toe ging, laat staan dat de chimpansee een evolutionair pad is ingeslagen dat leidt tot een hoger ontwikkelde cultuur.

Veel aannemelijker is dat de Fongoli-chimpansees – opportunistisch en onderzoekend als mensapen zijn – hun gedrag gewoon hebben aangepast aan de omstandigheden.

Oudste chimpansee van Nederland 50 jaar

ARNHEM - Mama, de oudste chimpansee van Nederland, is donderdag 50 jaar geworden. Mama woont al sinds 1971 in Burgers' Zoo in Arnhem. Samen met haar twintig soortgenoten kreeg ze een taart van groente en fruit aangeboden.

Mama, die al voor drie generaties nakomelingen heeft gezorgd, heeft volgens een woordvoerder van de dierentuin een sterke sociale status in de groep. Het is zelfs zo dat de dominante aap een manier heeft gevonden om te bemiddelen tussen twee veel jongere, vechtende mannetjes.

Burgers' Zoo was destijds de eerste dierentuin in Europa die chimpansees in een grote groep liet samenwonen. Dat was zeer ongebruikelijk, omdat biologen vechtpartijen en ziektes onder de dieren vreesden. De jarige chimpansee Mama behoort tot de bewoners van het eerste uur. Mama kwam uit een dierenpark in Leipzig, waar zij in 1957 was geboren.

Biologen uit de hele wereld hebben de chimpanseekolonie in Arnhem in de loop der jaren bestudeerd. Het gedrag van Mama en haar sociale intelligentie staat in tal van boeken beschreven. Overgrootmoeder Mama is nog goed gezond. Het is heel goed mogelijk dat zij ook de oudste chimpansee van Europa is, aldus de zegsman van de dierentuin.

Chimpansees jagen met speren

Dat chimpansees in staat zijn om simpele gereedschappen te gebruiken, was bekend. Dat ze er ook mee jagen, is daarentegen nieuw. En het zijn verrassend genoeg vooral de vrouwtjes die de speren maken en gebruiken.
Dat blijkt uit observaties die de wetenschappers Jill Pruetz en Paco Bertolani deden in Fongoli, Senegal. Zij rapporteerden 22 gevallen waarin chimpansees houten voorwerpen met een scherpe punt gebruikten om kleinere primaten dood te steken die zich in holle bomen verscholen. De ontdekking zou belangrijke gevolgen kunnen hebben voor onderzoek naar het gebruik van gereedschappen bij de vroege mens, schrijven Pruetz en Bertolani in het wetenschappelijke tijdschrift Current Biology.

Zelfgemaakte speer
De apen staken hun zelfgemaakte speer meerdere malen in holen en gaatjes. Ze gebruikten genoeg kracht om kleine dieren behoorlijk te kunnen verwonden. Vervolgens roken en likten de apen aan de punt van de speer. Dat de onderzoekers dit verschijnsel meerdere malen observeerden, bewijst volgens hen dat het geen eenmalig gedrag is. Het gaat om duidelijk om een gewoonte binnen deze Senegalese populatie. er zijn echter geen foto- of video-opnamen van gemaakt.
In bijna alle gevallen werd de speer gemaakt door een tak van een boom af te breken en te ontdoen van bladeren. Soms werd de punt van de tak nog eens extra scherp gemaakt met behulp van de tanden. Een keer waren de onderzoekers er zelfs ooggetuige van dat een chimpansee een galago (kleine halfaap die 's nachts actief is) met zo'n speer aan het ontleden was.
Normaliter leven chimpansees voornamelijk van franjeapen (ook wel colobus-apen genoemd). Maar omdat die in Senegal heel zeldzaam geworden zijn, hebben de chimpansees zichzelf de nieuwe technieken aangeleerd om andere prooien - bijvoorbeeld halfapen als galago's of spookdiertjes - te kunnen vangen, aldus de onderzoekers.

Vrouwen en kinderen eerst
Het bleken echter voornamelijk volwassen vrouwtjes en jonge chimpansees te zijn die speren gebruikten om aan hun voedsel te komen. En dat terwijl volwassen mannetjes lange tijd beschouwd werden als de actieve jagers. Volgens de onderzoekers komt dit doordat nieuwe technieken het gemakkelijkst worden aangeleerd door jonge dieren. De volwassenen volgen pas later, en de mannetjes komen meestal als laatste. Moeder en kind kijken namelijk het vaakst gedrag van elkaar af.
Dit wijst er volgens de onderzoekers op dat ook bij de ontwikkeling van de mens de vrouw een belangrijke rol heeft gespeeld bij het ontwikkelen van gereedschappen en wapens. Overigens bleek onlangs nog uit een ander onderzoek dat chimpansees al veel langer dan gedacht in staat zijn geweest om gereedschap te gebruiken.

Chimp slaat om seks

Rotterdam, 8 febr. Chimpanseemannetjes slaan geregeld vrouwtjes. Soms gebruiken ze daarbij zelfs takken. En dat doen ze niet zomaar in het wilde weg, aldus een team van onderzoekers onder leiding van biologisch antropoloog Martin Muller van de Boston University in Massachusetts.

Chimpansees zijn promiscue en leven in groepen waarin ze de vrije liefde bedrijven. Vrouwtjes zijn daarvoor alleen in hun vruchtbare periode beschikbaar. Hun vruchtbaarheid hangt samen met hun leeftijd. Bij heel jonge vrouwtjes zijn vaak duizend paringen nodig om drachtig te worden. Oudere vrouwtjes zijn vruchtbaarder.

Om het koeioneren in kaart te brengen, gebruikte het team observaties die gedurende zeven jaar waren gemaakt van een groep wilde chimpansees in het Kibale National Park in Oeganda. Ze noteerden elke klap, elke paring en elke zwangerschap. Bovendien analyseerden ze de stresshormonen in de urine van de vrouwtjes, die ze van bladeren opveegden.

De mannetjes slaan om vrouwtjes te claimen, concludeerden de onderzoekers. De vrouwtjes die het vaakst geslagen werden, hadden de meeste seks – meestal met mannetjes die hen sloegen – en waren het vruchtbaarst. Hun kans op zwangerschap was tweemaal zo groot als gemiddeld. De vrouwtjes betaalden voor de claims van de mannetjes een prijs: zij hadden verhoogde stresshormoonspiegels.

Mens had seks met chimpansee

Chimp en mens – althans hun voorouders – deden er vier miljoen jaar over om uit elkaar te groeien. Er is nog zeker 1,2 miljoen jaar seksueel contact geweest.


De splitsing tussen mens en chimpansee blijkt een nogal langdurige affaire te zijn geweest, die zo’n 4 miljoen jaar duurde. Sommige verschillen in het DNA van de twee nauw verwante primaten wijzen erop dat de twee evolutionaire lijnen al 9 à 10 miljoen jaar geleden uiteengingen. Maar andere verschillen wijzen op seksueel contact tussen vroege chimp en vroege mens 5 à 6 miljoen jaar geleden. Dit is de conclusie van de grootste berekening tot nu toe van dateringen van genetische verschillen tussen mens en chimpansee. Het zal niet de laatste van dit soort berekeningen zijn, nu afgelopen jaar het complete chimpanseegenoom is gepubliceerd.

De Amerikaanse genetici, onder leiding van David Reich van Harvard Medical School in Boston, analyseerden in totaal 20 miljoen basenparen bij de chimpansee en de mens. De analyse leverde twee resultaten op. Enerzijds werd dus een lange periode van menging vastgesteld, maar tegelijkertijd werd geconstateerd dat er toch ook wel een duidelijk moment is geweest waarop de twee populaties van proto-chimpansees en proto-mensen definitief afscheid van elkaar genomen hebben. Dat moment viel waarschijnlijk minder dan 5,4 miljoen jaar geleden. Het lijkt erop dat dat 1,2 miljoen jaar voor die definitieve scheiding (dus maximaal 7,5 miljoen jaar geleden) er al een soort voorlopige scheiding is geweest. Want vóór die tussenperiode vinden de genetici alleen nog op het X-chromosoom bewijzen voor genenuitwisseling tussen vroege mens en vroege chimp. De andere chromosomen zijn dan al ‘gesloten’.

Over de kruisingsmogelijkheden tussen de huidige chimpansee en de mens is niets bekend. Maar als er al nakomelingen uit kunnen voortkomen zijn ze waarschijnlijk net zo steriel als een muilezel. De chimpansee heeft 48 chromosomen (2x24) en de mens 46 (2x23), dat leidt tot grote problemen bij bevruchting. Het verschil in chromosomenaantal is ongetwijfeld ontstaan in de menselijke lijn ná de splitsing met de chimpansee, door fusie van ‘chimpchromosoom’ 2 en 3. De gorilla (ca. 8 miljoen jaar geleden afgesplitst van de chimp/menslijn) heeft ook 48 chromosomen.

Wat betekent dit allemaal voor het beeld van de vroege menselijke evolutie? Moet dat op de helling? „Nee. Dat lange genetische contact met de voorouders van de chimpansees bevestigt maar weer eens dat het allemaal niet zo eenvoudig is gegaan. Er was geen rechte lijn, in werkelijkheid wijst alles wat we ontdekken op messy speciation: rommelige soortsvorming”, zegt paleontoloog Fred Spoor in reactie. Hij is hoogleraar aan het University College London en editor van het Journal of Human Evolution. Maar die langdurige bijmenging voegt natuurlijk wel een nieuw element toe. Spoor: „Als ik mijn fantasie laat gaan, dan zou die bijmenging wel eens een verklaring kunnen zijn voor de mengeling van primitieve en verder geëvolueerde kenmerken die soms in een fossiel voorkomen. Maar zeker uit de vroege tijd zijn er zo weinig fossielen, we weten eigenlijk helemaal niet wat er toen gaande was. Ik ga nu wel met andere ogen naar rare fenomenen in de oudste fossielen kijken.”

Duidelijk is dat de drie fases in de menselijke evolutie nu nog duidelijker ieder een eigen karakter hebben. De eerste fase van 7 tot 4 miljoen jaar geleden wordt dus nog gekenmerkt door vrij nauwe genetische contacten met de voorouders van de chimpansee, in de tweede fase (van 4,4 tot 2 miljoen jaar geleden) staan de hominiden definitief op zichzelf, met het geslacht Australopithicus. Het geslacht Homo, met zijn lange benen en grote hersenen waartoe ook de moderne mens behoort, bepaalt de derde en tot nu toe laatste fase, van 2 miljoen jaar geleden tot heden. Aan fase 2 en 3 is niets veranderd.

Chimpansee vermoordt chauffeur en verwondt toeristen

Een groep chimpansees heeft een chauffeur gedood en drie toeristen ernstig verwond. Het ongeluk gebeurde in het Tacugama Chimpanseereservaat vlakbij de Sierraleoonse hoofdstad Freetown.

Een Canadees en twee Amerikaanse toeristen kwamen zondag in het ziekenhuis terecht. De apen vielen de auto aan onder leiding van de leider Bruno, die volgens een woordvoerder van het park zijn baby-apen op agressieve wijze beschermde.

"Bruno gooit pijnlijk nauwkeurig stenen naar iedereen die hem niet bevalt", aldus de internetsite van het reservaat.